1 stycznia 2025 roku weszła w życie ustawa z dnia 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej (zwana dalej Ustawą). Konstrukcja systemu ochrony ludności została oparta na już istniejących strukturach. Chodzi o optymalne wykorzystanie potencjału Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (szczególnie PSP i OSP), struktur zarządzania kryzysowego, Systemu Powiadamiania Ratunkowego, Państwowego Ratownictwa Medycznego, podmiotów leczniczych oraz organizacji pozarządowych. Podmioty te będą zintegrowane na poziomie systemowym i operacyjnym, tak aby ich działania były skuteczne, efektywne i szybkie.
Co to jest ochrona ludności i obrona cywilna?
- Ochrona ludności to system składający się z organów administracji publicznej wykonujących zadania mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa ludności przez ochronę życia i zdrowia ludzi, mienia,
w tym zwierząt, infrastruktury niezbędnej do zaspokojenia potrzeb bytowych, dóbr kultury i środowiska w sytuacji zagrożenia, zwanych dalej „organami ochrony ludności”, podmiotów wykonujących te zadania, zwanych dalej „podmiotami ochrony ludności” oraz zasobów ochrony ludności. - Obrona cywilna to realizacja zadań określonych w art. 61 lit. a Protokołu dodatkowego do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r. dotyczącego ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I), sporządzonego w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r. (Dz. U. z 1992 r. poz. 175 oraz z 2015 r. poz. 1056), zwanego dalej „Pierwszym Protokołem dodatkowym do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r.”, mająca na celu ochronę ludności cywilnej przed zagrożeniami wynikającymi z działań zbrojnych i ich następstw.
- Z chwilą wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny:
1) ochrona ludności staje się obroną cywilną;
2) organy ochrony ludności stają się organami obrony cywilnej;
3) podmioty ochrony ludności stają się podmiotami obrony cywilnej;
4) zasoby ochrony ludności stają się zasobami obrony cywilnej.
- Realizacja zadań ochrony ludności i obrony cywilnej w sytuacjach kryzysowych odbywa się na podstawie ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym.
Czym są organy i podmioty ochrony ludności i obrony cywilnej?
- Organami ochrony ludności są:
1) terytorialne organy ochrony ludności:
a) wójt (burmistrz, prezydent miasta),
b) starosta,
c) wojewoda,
d) minister właściwy do spraw wewnętrznych;
2) pozostałe organy ochrony ludności:
a) marszałek województwa,
b) minister kierujący działem administracji rządowej, któremu podlegają lub przez którego są nadzorowane:
– podmioty ochrony ludności,
– organy obsługiwane przez podmioty ochrony ludności.
Wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta oraz wojewoda odpowiadają za realizację zadań ochrony ludności i obrony cywilnej odpowiednio na obszarze gminy, powiatu i województwa. Organy ochrony ludności pełnią pierwszoplanową rolę w ochronie ludności. Do ich zadań należą między innymi: zapewnienie bezpieczeństwa, wykrywanie i rozpoznawanie zagrożeń, zapewnienie warunków do ochrony ludności. Są też odpowiedzialne za ostrzeganie i alarmowanie ludności o zagrożeniach, tworzenie zasobów ochrony ludności oraz przygotowanie ich do funkcjonowania jako obrony cywilnej
w czasie stanu wojennego lub wojny.
- Podmiotami ochrony ludności są między innymi:
1) Rządowe Centrum Bezpieczeństwa;
2) jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej;
3) ochotnicze straże pożarne;
4) zakładowe straże pożarne;
5) zakładowe służby ratownicze;
6) gminne zawodowe straże pożarne;
7) powiatowe (miejskie) zawodowe straże pożarne;
8) terenowe służby ratownicze;
9) związek ochotniczych straży pożarnych;
11) inspekcje i straże:
a) Inspekcja Ochrony Środowiska,
b) Państwowa Inspekcja Sanitarna,
c) Inspekcja Weterynaryjna,
d) Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa,
e) Inspekcja Transportu Drogowego,
f) organy nadzoru budowlanego,
g) straże gminne;
12) Państwowa Agencja Atomistyki;
13) Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut
Badawczy;
14) Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie;
15) Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe;
16) centra powiadamiania ratunkowego;
17) jednostki organizacyjne pomocy społecznej;
18) Rządowa Agencja Rezerw Strategicznych;
19) Narodowy Fundusz Zdrowia;
20) podmioty lecznicze, w ramach których funkcjonują jednostki systemu
Państwowego Ratownictwa Medycznego;
21) podmioty lecznicze prowadzące szpitale;
22) Polski Czerwony Krzyż;
23) organizacje harcerskie i skautowe objęte Honorowym Protektoratem
Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;
24) Caritas Polska i podmioty współpracujące;
25) Polski Związek Łowiecki;
27) Polski Związek Wędkarski;
28) Aeroklub Polski.
Podmioty ochrony ludności i obrony cywilnej są obowiązane do współpracy z organami ochrony ludności i obrony cywilnej, stosownie do swoich możliwości, kompetencji, obszaru działania oraz zakresu działania.
W czasie stanu nadzwyczajnego przedsiębiorcy będący podmiotami ochrony ludności i obrony cywilnej w pierwszej kolejności wykonują usługi i świadczenia na rzecz infrastruktury niezbędnej do realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej, z uwzględnieniem potrzeb organów ochrony ludności i obrony cywilnej.
Jak jest finansowana ochrona ludności i obrona cywilna?
Podstawą finansowania realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej jest Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Na finansowanie wyżej wymienionych zadań przeznacza się corocznie środki w wysokości nie niższej niż 0,3 % produktu krajowego brutto.
Ponadto rada gminy na wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta) a Rada Powiatu na wniosek Starosty uchwala w budżecie środki finansowe przewidziane do realizacji zadań własnych w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej. Środki te mogą pochodzić z rezerwy celowej, o której mowa w art. 26 ust. 4 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym.
Na realizację zadań zleconych przyznawane są dotacje celowe z budżetu państwa. Zasady otrzymywania i rozliczania dotacji celowych, określa ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych.
Jakie są zadania ochrony ludności i obrony cywilnej?
Zadania ochrony ludności i obrony cywilnej polegają na:
- Przygotowaniu organów administracji publicznej do realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej, w tym na podejmowaniu działań ukierunkowanych na zapewnienie ciągłości działania organów administracji publicznej i na organizowaniu szkoleń i ćwiczeń organów ochrony ludności i podmiotów ochrony ludności, przygotowujących do działania w przypadku wystąpienia zagrożenia, z uwzględnieniem konieczności zapewnienia spójności działań militarnych i pozamilitarnych w obronie państwa;
- Przygotowaniu ludności do właściwego zachowania się w sytuacji wystąpienia zagrożenia przez zwiększanie świadomości zagrożeń i społecznej odporności, polegającym na:
a) informowaniu obywateli o potencjalnych i aktualnych zagrożeniach mających wpływ na ich bezpieczeństwo;
b) edukowaniu ludności w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej, w tym w zakresie konieczności zapewnienia spójności działań militarnych i pozamilitarnych w obronie państwa;
c) instruowaniu obywateli o zasadach zabezpieczenia przed zagrożeniem
i postępowania w sytuacjach zagrożenia, w szczególności w zakresie budowania społecznej odporności, udzielania pierwszej pomocy
i ewakuacji;
d) uruchomieniu mechanizmów społecznej odporności.
- Działaniach związanych z możliwością wystąpienia zagrożenia w tym:
- ocenie ryzyka oraz zdolności jego minimalizowania i monitorowania;
- planowaniu i przygotowaniu ewakuacji ludności;
- planowaniu zabezpieczenia dóbr kultury i mienia .
- Działaniach związanych z wystąpieniem zagrożenia w tym:
- prowadzeniu wymiany i analizy informacji;
- reagowaniu, podejmowaniu interwencji i działań ratowniczych oraz udzielaniu świadczeń opieki zdrowotnej;
- rozpoznaniu i ocenie zagrożenia;
- powiadamianiu, ostrzeganiu i alarmowaniu ludności;
- ewakuacji ludności, mienia i ruchomych dóbr kultury;
- zapewnieniu pomocy doraźnej osobom poszkodowanym lub ewakuowanym;
- zapewnieniu bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Co to jest społeczna odporność?
Należy przez to rozumieć indywidualną i grupową zdolność ludzi do zaspokajania swoich podstawowych potrzeb bytowych, w tym dzięki posiadaniu własnych zapasów niezbędnych produktów oraz ich zdolność do współdziałania z podmiotami ochrony ludności, a także do zdobywania kompetencji w zakresie kształtowania świadomości zagrożeń i zapobiegania zagrożeniom oraz pożądanych zachowań na wypadek wystąpienia zagrożeń.
Co oznaczają zasoby ochrony ludności?
Należy przez to rozumieć personel wykonujący zadania ochrony ludności oraz obrony cywilnej wraz z wyposażeniem, sprzętem, technologiami oraz narzędziami służącymi do wykonywania tych zadań.
Organy ochrony ludności ewidencjonują zasoby ochrony ludności służące realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej. Polega na stałym monitorowaniu i rejestrowaniu ich stanu.
Ewidencjonowanie zasobów ochrony ludności prowadzi się w Centralnej Ewidencji Zasobów Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, zwanej dalej „Centralną Ewidencją Zasobów”, i w Wojewódzkich Ewidencjach Zasobów Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Centralną ewidencję zasobów prowadzi minister właściwy do spraw wewnętrznych a ewidencje wojewódzkie (stanowiące część ewidencji centralnej) prowadzą wojewodowie zgodnie ze swoją właściwością.
Kto planuje ewakuację ludności?
Ustawa przewiduje, że wójt (burmistrz, prezydent miasta) oraz starosta będą opracowywali wkłady do wojewódzkich planów ewakuacji. Natomiast, wojewodowie będą opracowywali plany ewakuacji (przemieszczenia ludności do miejsc bezpiecznych) odpowiednio na obszarze województwa. Będą one stanowiły załącznik funkcjonalny do planów zarządzania kryzysowego sporządzanych przez wojewodów. Natomiast Rządowe Centrum Bezpieczeństwa opracowywać będzie krajowy plan ewakuacji, który ma być przygotowywany na podstawie wojewódzkich planów ewakuacji ludności.
Plany ewakuacji ludności będą obejmowały zagadnienia przemieszczenia ludności z miejsca zagrożonego i przyjęcia jej w miejscu bezpiecznym, w czasie wojny i w przypadku wystąpienia klęski żywiołowej.
Kto będzie prowadził szkolenia z ochrony ludności i obrony cywilnej?
- Szkolenia z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej dla ministrów, sekretarzy stanu i podsekretarzy stanu, kierowników urzędów centralnych oraz wojewodów, marszałków województw i starostów prowadzi Akademia Pożarnicza.
- Szkolenia z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej dla wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), pracowników urzędów administracji publicznej oraz członków i pracowników podmiotów ochrony ludności oraz organów jednostek pomocniczych gminy mogą być prowadzone przez uczelnie służb państwowych podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, szkoły, dla których organem założycielskim jest minister właściwy do spraw wewnętrznych, ośrodki szkolenia służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych oraz inne uczelnie, związek ochotniczych straży pożarnych. Szkolenia dla wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) organizują wojewodowie.
- Osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej ( z którymi kierownik urzędu albo podmiot ochrony ludności zawarł umowę na realizację szkoleń) mogą prowadzić szkolenia z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej, jeżeli posiadają środki organizacyjne i techniczne, w tym osoby dysponujące wiedzą specjalistyczną, niezbędne do zapewnienia odpowiedniego poziomu merytorycznego szkolenia. Spełnienie powyższych wymagań weryfikuje Akademia Pożarnicza.
- Organy ochrony ludności (wspomagane między innymi przez jednostki organizacyjne PSP, związek ochotniczych straży pożarnych) mogą również prowadzić szkolenia z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej dla podmiotów ochrony ludności, zrzeszeń i przedsiębiorców oraz ludności.
Z jaką częstotliwością należy prowadzić ww. szkolenia?
Szkolenia z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej przeprowadza się co najmniej:
1) dla osób pełniących funkcję terytorialnego organu ochrony ludności – w ciągu 3 miesięcy od dnia objęcia tej funkcji i następnie nie rzadziej niż raz na rok;
2) dla osób pełniących funkcję organu ochrony ludności innych niż wskazane w pkt 1 oraz dla wykonujących zadania związane z ochroną ludności lub obroną cywilną sekretarzy stanu i podsekretarzy stanu w urzędach obsługujących organy ochrony ludności – w ciągu 6 miesięcy od dnia objęcia tej funkcji albo stanowiska;
3) dla osób wykonujących zadania związane z ochroną ludności i obroną cywilną – nie rzadziej niż raz na rok;
4) dla osób posiadających przydziały mobilizacyjne obrony cywilnej – w ciągu 6 miesięcy od dnia otrzymania przydziału mobilizacyjnego obrony cywilnej.
Kto jest odpowiedzialny za ostrzeganie i alarmowanie ludności?
- Obowiązek podjęcia działań w zakresie powiadamiania, ostrzegania
i alarmowania ludności spoczywa na tym organie administracji publicznej lub podmiocie ochrony ludności, który pierwszy powziął informację o wystąpieniu zagrożenia. - Organ administracji publicznej lub podmiot ochrony ludności niezwłocznie informuje o zaistniałym zdarzeniu właściwe organy ochrony ludności, przedstawiając jednocześnie swoją ocenę sytuacji oraz informację o planowanych działaniach, jeżeli planuje takie działania.
| UWAGA: Każdy, kto zauważy zdarzenie lub zjawisko mogące stanowić zagrożenie dla życia i zdrowia, jest obowiązany niezwłocznie powiadomić o tym centrum powiadamiania ratunkowego albo właściwe służby lub podmioty ratownicze, a także do czasu ich przybycia udzielić pomocy osobom znajdującym się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia lub zdrowia, jeżeli może jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia. |
Jakie są obowiązki osób zaalarmowanych lub powiadomionych
o zagrożeniu?
Osoby zaalarmowane lub powiadomione o zagrożeniu są obowiązane, bez narażania siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia, do:
1) podjęcia działań przygotowujących do ochrony przed zagrożeniem;
2) podjęcia we własnym zakresie działań mogących zmniejszyć skutki zagrożenia, mających na celu ochronę zdrowia, życia, mienia i dóbr kultury;
3) przekazania w miarę możliwości informacji o zagrożeniach i sposobach postępowania osobom, co do których nie ma pewności, że informacja ta do nich dotarła;
4) zachowania się w sposób zgodny z komunikatem przekazanym przez właściwy organ administracji publicznej lub kierującego działaniem ratowniczym.
Gdzie szukać schronienia?
Schron to uznany za budowlę ochronną obiekt budowlany albo część obiektu budowlanego o konstrukcji zamkniętej i hermetycznej, wyposażony w urządzenia filtrowentylacyjne lub pochłaniacze regeneracyjne.
Ukrycie to uznany za budowlę ochronną obiekt budowlany albo część obiektu budowlanego o konstrukcji niehermetycznej.
Miejsca doraźnego schronienia to obiekty zbiorowej ochrony będące obiektami budowlanymi, przystosowane do tymczasowego ukrycia ludzi.
Właściwe organy ochrony ludności, na obszarze swojej właściwości miejscowej, planują niezbędną liczbę i pojemność obiektów zbiorowej ochrony, uwzględniając w szczególności liczbę ludności przebywającej na danym obszarze oraz przewidywane rodzaje zagrożeń.
Pojemność obiektów zbiorowej ochrony planuje się w taki sposób, aby zapewnić schronienie:
1) w granicach administracyjnych miast we wszystkich obiektach zbiorowej ochrony – dla co najmniej 50 %, w tym w budowlach ochronnych – dla co najmniej 25 %,
2) poza granicami administracyjnymi miast we wszystkich obiektach zbiorowej ochrony – dla co najmniej 25 %, w tym w budowlach ochronnych – dla co najmniej 15 % – przewidywanej liczby ludności przebywającej
w sytuacji zagrożenia na obszarze planowania.
Budowle ochronne i miejsca doraźnego schronienia oznacza się za pomocą międzynarodowego znaku rozpoznawczego obrony cywilnej oraz napisu: „SCHRON”, „UKRYCIE” lub „MIEJSCE DORAŹNEGO SCHRONIENIA”.